SHADOWS

Orta Asya'nın ele geçmez kedisinin peşinde...

Bir kar leoparı dağların ördüğü kaya duvarları arasında avının izini sürerken, parmaklarının arası bol kürklü geniş patileriyle usul usul, "eriyip de bir çıkıntıdan kayıp yere düşen bir kar parçası gibi" hareket eder, diyor Raghu.

"Hareket edip etmediğini anlamak için bir dakika başka yöne bakmanız gerekir desem yeridir. Bir taşa çarpsa, düşüp ses çıkarmasın diye patisiyle uzanıp taşı durdurur." Şu anda bile biri çıt çıkarmadan, tüm kasları gerilmiş bir halde hareketlenmiş olabilir; hatta belki de çok yakınımızdadır. Ama nerede? Değişmeyen sorulardan biri bu. Bir diğeri de, görülebilecek kaç tanesinin kaldığı?
Raghunandan Singh Chundawat, kar leoparlarını bu dünya üzerinde yaşayan herkesten daha çok izlemiş biri. Yeni Delhili biyolog, bu hayvanları kuzey Hindistan'ın en büyük, en yüksek bölgesi olan Ladakh'taki Hemis Yüksek İrtifa Ulusal Parkı'nda, beş yıl boyunca yakından incelemiş ve ek olarak dokuz yıl da yine bu bölgede yabanıl yaşam araştırmaları yapmış. Bu akşam, 3 bin 350 kilometrekarelik bu ulusal parkta, yaklaşık 3 bin 500 metrede, sarp yarlardan oluşmuş bir kanyonda kamp kuruyoruz. Aylardan haziran, Himalaya mavi koyunları yeni kuzulamış. Bir gözümüz gevşek taşlı bir yamaçtan geçen koyun sürüsünde, diğeri de yamacın tepesindeki kayalıklarda.
Pusu kurarak avlanan leoparlar, yukarıdan saldırmayı seviyor. Asya ve Afrika'daki leoparlar gizlenmek için dal ve yaprakları kullanırken, kar leoparı sarp kayaların arasında kendini gözden kaybettiriyor. Tam da kar leoparlarının beğeneceği bir yer burası. Ama nefesimi tutmuş bekliyor değilim. Raghu bile tüm kariyeri boyunca sadece 20-25 kar leoparı görmüş.
Gölgeler uzayıp akşam karanlığıyla birleşiyor. Himalayalar'daki kanyon yaban gülleriyle mis gibi kokuyor, gelip geçen kar fırtınaları dağ sırtlarına taze kar serpiştiriyor. Bir leoparın, karanlık çökmüş yamaçlardan usulca indiğini hayal ediyorum. Bal rengi kocaman gözleriyle, dona vurmuş benek benek mehtap renginde kürküyle, yere yakın bir şekilde kayıp gidiyor. Gövdesi, burundan kalçaya, 1,3 metre uzunluğunda. Kedi ailesindeki en çarpıcı kuyruğa sahip; bu kuyruk, vücudu uzunluğunda, öyle kalın, öyle hareketli ki sanki kediyi tüylü bir piton takip ediyormuş gibi görünüyor. Kar leoparları kuyruklarını bazen sosyal ortamlarda sinyal göndermek için ya da sert havada uykuya yattıklarında, bir atkı gibi gövdelerini kısmen sarmak için kullanıyor. Ama bu uzantının ana işlevi, 500 metrelik uçurumların olduğu bir yerde denge sağlamaya yardımcı olmak.

Karanlık en son kayaları da esir alıyor. Raghu da ben de bugün bir kar leoparı göremeyeceğiz. Hayal kırıklığına uğramış değiliz. Bulunamamakla nam salmış bu muhteşem kedi, ününe uygun yaşıyor sadece. Ladakh dilinde şan, Moğolcada irbis ve Urducada barfani çita -kar çitası- denilen, bilim insanlarının Uncia uncia olarak adlandırdığı bu etçil, yaklaşık 2,5 milyon kilometrekarelik bir alanda yayılım gösteriyor ve bu topraklar toplamda 12 ülkenin sınırlarını barındırıyor. Kar leoparının bulunduğu yeri kükreyerek belli ettiğini asla duymuyorsunuz; bu tür bir gırtlak yapısına sahip değil. Ama tıslıyor, pufluyor, miyavlıyor, hırlıyor ve inliyor. Sırlarını kendine saklayan, iyi gizlenen ve genelde yalnız dolaşan kar leoparlarının en hareketli olduğu saatler, geceler ve günün geceye, gecenin güne döndüğü alacakaranlık saatleri; gezindikleri yer ise Dünya'daki en göz korkutucu dağlar: Himalaya ve Karakurum; Tibet ve Kunlun platoları; Hindukuş, Pamirler ve Tanrı Dağları; Moğolistan'ın Çin, Kazakistan ve Rusya'yla sınırını oluşturan Altaylar ve Baykal Gölü'nün batısında uzanan Sayan Dağları.
Yükseklerdeki soğuk ve sarp arazilerde yaşayan kar leoparlarının sayısı hiçbir zaman çok yoğun olmamışsa da, geride bıraktığımız yüzyılda binlercesinin moda sektörü için posta dönüştürülmesi sonucunda, daha da seyrekleştiler. Birleşmiş Milletler Nesli Tehlike Altındaki Türlerin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme uyarınca 1975'ten beri resmi olarak korunmalarına rağmen, bu benekli kediler karaborsada servet eden kürkleri için hâlâ öldürülüyor. Asya'nın doğusunda kuvvet verici ilaç olarak değer bulan kemikleri ve penisine olan talep artıyor. Hayvancılık alanında da çatışmalar artıyor ve bu paralelde çobanların zulümlerine de giderek daha çok maruz kalıyorlar. Yem, kapan, tuzak ve zehir sayesinde bir kar leoparını öldürmek, onu görmekten çok daha kolay. Tahminlere göre günümüzdeki nüfus ancak 4-7 bin arasında. Bu rakamlar kesin olmasa da, gerçek sayı yüzyıl öncekinin yarısından az olabilir. Bazı yetkililer, gerçek rakamın şimdiden 3 bin 500'ün altına düşmüş olmasından endişeli. Kar leoparının yayılım gösterdiği topraklar dahilindeki beş ülkede sayıları, 200 veya altında olabilir.
Yasadışı avlanan kaplandan, serbest dolaşan son 30 Amur leoparına, yeryüzündeki büyük kedilerin çoğunun başı fena halde dertte; bu yadsınamaz bir gerçek. Kar leoparları da bu konuda bir istisna oluşturmuyor. Ama iyi haberler de var: Kar leoparının hızla kötüye gidişini durdurmak için birkaç yerde yerel koruma girişimleri oluşmaya başladı. Hindistan ve Moğolistan'da toplum temelli bazı programlar, kesinlikle umut verici gibi görünüyor -en azından kâğıt üzerinde. Ama gerçekte ne kadar işe yarıyorlar?
Bir hayvanı kurtarmak, o hayvanı tanımak demek; oysa kar leoparına ilişkin fazla bir bilgi yok. Tüm büyük ve popüler kara memelileri arasında, doğal geçmişinin bunca ayrıntısı hâlâ bilinmeyen bir başka hayvan yok gibi. Kâr amacı gütmeyen Kar Leoparı Vakfı'nın bilim ve doğa koruma bölge müdürü olan Raghu bu konuda belki de en bilgili insan. Yıllarını sahada geçiren araştırmacılara özgü olan ve onu, kâh bir boğazdaki bir yavru Himalaya mavi koyununun narin bacak kemiklerine, kâh rüzgârın yabani çiçekleri bir renk cümbüşüne dönüştürdüğü bir yamacın tepesindeki bir dağ keçisi kafatasına yönlendirip, "Ceset yeniyse, yavrulu bir kar leoparının öldürüp öldürmediğini anlayabilirsiniz. Kulakları kemirilmiş olur. Anne avı açana dek, yavruların tek yiyebileceği şeyler onlar," gibi cümleler kurmasına olanak veren bir altıncı hisse sahip.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Kar leoparları kalabalıktan pek hoşlanmaz. Bu nedenle fotoğrafçı Steve Winter da, onlara yaklaşabilmek için bir dizi fotokapan kurdu. Ve sonuçta, dağlarda yalnız yaşamayı seven bu efsanevi leoparlara ilişkin vizyonumuzu genişleten samimi portreler elde etti.


Bir kar leoparı, Hindistan’ın Hemis Ulusal Parkı’nda, yedi saniyede sekiz çekim yapmak üzere ayarlanmış fotokapanın sesine kulak kabartıyor. Fotoğrafçı Steve Winter, “bazen fotokapanlardan hiç hoşlanmam, çünkü bunlar her zaman bizim istediğimiz fotoğrafları ortaya çıkarmaz,” diyor. “Belki de bunun nedeni hayvanın kendi fotoğrafını çekmesi!”


Kar leoparları izlerini sürtünerek, tırmalayarak, işeyerek ve dışkılayarak –genelde keskin kokular bırakarak– işaretliyor. Yalnız yaşayan bu kedilerin paylaştıkları bölgede birbirleriyle karşılaşmamalarına yardımcı olan koku, çiftleşme mevsiminde ise mıknatıs görevi görüyor. Soyu tehlikedeki bu kedilerden yabanıl ortamda sadece 3 bin 500 kadarı kalmış olabilir.


Kar leoparı yürüdüğü patikalar boyunca idrar gibi izler bırakarak, kendi türünün diğer bireylerine varlığını bildirir. İşaret koyma, kedilerin birbirlerini bulmaya en meraklı oldukları dönemde en yoğun düzeye ulaşır: Ocak ayından mart ortasına kadar süren çiftleşme mevsimi.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Kar leoparının yaşam alanının sınırları daha çok gözde besin kaynakları mavi koyunun ve keçinin bolluğuna –ya da kıtlığına– bağlı olarak büyük değişkenlik gösterir. Avın bol olduğu yerlerde tek bir kedinin bölgesi 10 ila 35 kilometrekare arasında değişir. Yiyecek bulmanın daha zor olduğu yerlerde ise bir kar leoparı 900 kilometrekareyi aşan bir alanı dolaşabilir.


Kar leoparları, kayalık yamaçlardan geçmek ve soğuk dağ ikliminde –hatta 5 bin 500 metreye varan yüksekliklerde– hayatta kalabilmek için donanımlıdır. Kalın kürkünün altındaki sık ince kılları, geniş ve etli patileri, geniş göğsü ve güçlü ciğerleri sayesinde bu kediler, havanın inceldiği yerlere bile koşarak çıkar.


Dalay Lama, keşişlerin ve diğer Budistlerin büyük önem verdiği şiddetten kaçınma ve yaşama saygı değerlerini öne çıkararak, kar leoparı katliamına son verilmesi çağrısında bulundu. Buna rağmen katliamın sürmesinin nedeni, postları ve diğer kısımlarının bu kedilerin yaşam alanlarının büyük bölümünde kâr getirmesi.


Pakistan’ın uzak kuzey sınırında bir park korucusu yamaçlarda kar leoparının başlıca avı olan yaban keçisini gözlerken, araştırmacı Tom McCarthy (solda) kedi pençeleriyle tırmalanmış bir ağacın yanına tuzak kuruyor. Amacı, kedilerden birini yakalayıp ona radyo vericili tasma takmak. McCarthy, “Aylarca dağlarda kalsanız da ne leoparların kendini, ne de bir izini görürsünüz,” diyor. “Ama ben etrafta oldukları zamanı hissediyorum.”

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Hindistan’ın Hemis Ulusal Parkı’ndaki sarp kayalıklar ve yarıklar kar leoparlarına avlanırken gizlenecek yer sağlarken, yasadışı avcılara karşı o kadar etkili koruma sağlayamıyor. Yaban hayatı korumacısı George Schaller, “Bu kedilerin bir gün sadece hayvanat bahçelerinde kalması çok üzüntü verici bir durum olacaktır” diyor.


Yün atkı kadar yumuşak ve neredeyse gövdesi kadar uzun olan kuyruğu, kar leoparını sıcak tutmaya ve tehlikeli çıkıntılarda dengesini sağlamasına yarıyor. Bu yırtıcılar ağaç sınırının üzerindeki çayırlarda aşırı otlamaya yol açabilecek yaban koyunu ve yapan keçisi sayılarını azaltarak dağ ekosistemlerini dengede tutmaya da yardımcı oluyor.


Bir kar leoparı Hindistan’daki Karlung Dağları’nda yürürken –ve bir anda gözden kaybolurken– kamufle olmasını sağlayan postu sayesinde yamaçlara uyum sağlıyor.


Bu kare bir fotokapanın değil, fotoğrafçı Steve Winter’ın yakaladığı anlık bir kar leoparı görüntüsü. Elinde sıkıca tuttuğu 1200 milimetrelik bir objektif bulunan Winter, şansının bu kadar yaver gitmesine kendisi de inanamadı. Winter, “Kamptaki yöre insanları dua bayraklarını henüz yeni çekmişlerdi,” diyor. “Sanki kutsal bir konu işliyormuş gibi bir duyguya kapıldım.”

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Yaşam alanı kaybı, kaçak avlanma, av hayvanlarının azalması, etkili korumanın yokluğu gibi etkenlerle kar leoparlarının üzerine karanlık çökerken, doğa koruma grupları türün geleceğini aydınlatmak için çabalıyor. Umut ışıklarından biri de birçok çiftçi açısından ekonomik hesapları değiştiren hayvan aşılama programı.



Doğa koruma gruplarının sağladığı yardımlar, yırtıcıları korumak için yerli halka ekonomik bir teşvik sağlıyor -ancak bu, bölge ekoturizm girişimleri için iyi olsa da avlanan mavi koyun gibi türler için hem iyi, hem kötü haber.




Stanzin Pulit’in tüm serveti yakları ve Ladakh’taki Zanskar Vadisi’nde sürülere kar leoparları saldırabiliyor. Doğa koruma grupları, kar leoparlarını öldürmeme teminatı veren çobanların ağıl inşa etmesine yardımcı oluyor.


Hintli çiftçiler, uçurum kıyısındaki Phuktal Manastırı’nın altında uzanan tarlalarda arpa hasat ediyor. Yaşamlarını Himalayalar’ın daha yüksek kesimlerinde kazanmaya çalışan insan sayısının gün geçtikçe artmasıyla, kışın yiyecek bulmak için dağlardan inen kar leoparları ile insanların yolları da giderek daha sık kesişiyor.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Bir kar leoparı, kullandığı patikanın yanında işeyerek iz bırakıyor. Kar Leoparı Vakfı araştırmacılarından Tom McCarthy, “Bu hayvanların davranışları çoğu kez kolayca kestirilebilir,” diyor. “Çoğunlukla bir uçurum dibinde ya da dağ sırtı boyunca iz bırakırlar.” Leoparlar uykuya çekilirken, çevredeki araziyi açık bir şekilde görmelerine olanak tanıyan yerleri seçerler.


Uzun ve kaslı arka bacakları sayesinde vücutlarının yedi katı uzunluğunda bir mesafeye sıçrayabilen kar leoparlarının bu becerisi onları tehlikelerden uzak tutmaya yetmiyor. Doğa korumacılar, kedilerin sayısında, sadece dirisi ölüsünden daha değerli olduğunda artış görülebileceğini söylüyor. Elle tutulur kazanımlar, yerli halka kendi yaşamlarını tehlikeye atmadan en derin manevi değerlerine -ve yaşama olan saygılarına- sıkı sıkı sarılma fırsatı veriyor.


İri gözleri az ışıkta görmeye çok iyi uyum sağlayan kar leoparları neredeyse zifiri karanlıkta bile avlanabiliyor. Ama avları için insanlarla rekabet ettiklerinde aç kalma olasılıkları yüksek. Yaban koyunu ve keçisi için düzenlenen sportif amaçlı avlar insanlara gelir sağlasa da, kar leoparlarının yiyecek stoklarını tüketebiliyor.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...